مفاهیم و واژگان پایه در مدیریت خطر حوادث و بلایا

تعريف واژه: سطحي از خسارت بالقوه است كه يك جامعه آن را با توجه به شرايط موجود اجتماعي، اقتصادي، سياسي، فرهنگي، فني و محيطي، قابل قبول تلقى مى كند.

توضيح: در مباحث مهندسي، خطر قابل قبول براي ارزيابى و تعيين آن دسته از اقدامات سازه اى و غيرسازه اى به كار مى رود كه براى كاهش خسارت احتمالى به مردم، دارايى ها، خدمات و سامانه ها به سطح قابل تحمل تعريف شده، مورد نيازهستند. اين امر با توجه به «كدها» يا «عملكردهاى پذيرفته شده» و احتمال وقوع مخاطرات و ساير عوامل مرتبط انجام مى گيرد.

تعريف واژه: عبارت است از تطابق سامانه هاى طبيعى يا انسانى در پاسخ به محرك هاى فعلى يا پيش بينى شده اقليمى يا اثرات آن ها، بگونهاى كهمنجربهتعديل خسارات يا بهره مندى از فرصتهاى سودمند گردد.

توضيح: اين تعريف به نگرانى هاى مربوط به تغييرات اقليمى اشاره دارد و از دبيرخانه كنوانسيون تغييرات اقليمى سازمان ملل متحد اقتباس شده است. مفهوم جامع تر سازگارى درباره مسايل غير اقليمى نيز كاربرد دارد، مانند فرسايش خاك و نشست هاى سطحى. سازگارى مى تواند به شكل مستقل ً مثلا با تغييرات بازار يا به دنبال سياست ها و طرح هاى آگاهانه روى دهد. بسيارى از اقدامات كاهش خطر بلايا مى توانند بطور مستقيم به شرايط سازگارى بهتر بيانجامند.

تعريف واژه: عبارت است از فرآيند يا پديده اى با منشاء ارگانيك يا منتقله از طريق ناقلين زيستى، كه ممكن است باعث تلفات جانى، صدمات، بيمارى يا ديگر اثرات سوء بر سلامت، خسارت به دارايى ها، آسيب به معيشت و خدمات، ازهم گسيختگى اجتماعى و اقتصادى يا خسارت زيست محيطى گردد. اين نوع مخاطره شامل مواجهه با ريزجاندارهاى آسيب زا، سموم و مواد زيست فعال است.

توضيح: مثال هايى از مخاطره هاى زيستى عبارتند از: طغيان بيمارى ها، آلودگى مسرى گياهان يا حيوانات و هجوم گسترده حشرات و ديگر حيوانات و آفات.

تعريف واژه: عبارت است از مجموعه احكام، قوانين و استانداردهايى كه براى نظارت بر طراحى، ساخت، نوع و كيفيت مواد، شرايط بكارگيرى و سكونت در سازه وهر گونه تغيير در آن ضرورى هستند. هدف اين كدها تضمين ايمنى و رفاه مردم و تاكيد آن بر مقاومت سازه در برابر آسيب و ويرانى ناشى از انواع مخاطرات است.

توضيح: كدهاى ساختمانى هر دو نوع استاندارد فنى و عملكردى را شامل مى شوند و بايد مبتنى بر تجربه هاى بين المللى بوده و متناسب با موقعيت هاى ملى و محلى تنظيم شوند. وجود يك سازوكار نظام مند به منظور اطمينان از اعمال كدهاى ساختمانى در سطح جامعه بسيار ضرورى است.

تعريف واژه: عبارت است از تركيبي از تمامى نقاط قوت، خصوصيات و منابع در دسترس يك جامعه، اجتماع يا سازمان كه مى توانند جهت نيل به اهداف مورد توافق، بكار گرفته شوند.

توضيح: ظرفيت مى تواند شامل زيرساخت ها، امكانات فيزيكي، نهادها، توانايى انطباق پذيرى اجتماعى و همچنين دانش بشرى، مهارت ها و خصوصياتى از قبيل ارتباطات اجتماعى، رهبري و مديريت باشد. ظرفيت را مى توان به عنوان «قابليت» نيز توصيف كرد. «ارزيابى ظرفيت»، واژه اى است كه براى توصيف فرايند بررسى ظرفيت ها و خلاءهاى موجود براى دستيابى به اهداف مورد نظر و انجام اقدامات بعدى استفاده مى شود.

تعريف واژه: عبارت است از فرآيندى كه بر اساس آن، افراد، سازمان ها و جامعه در طول زمان بطور منظم به تشويق و توسعه ظرفيت ها مى پردازند تا به اهداف اجتماعى و اقتصادى خود از طريق ارتقاى دانش، مهارت ها، سامانه ها و نهادها دست يابند.

توضيح: توسعه ظرفيت، مفهومواژه «ظرفيت سازى» را تا در برگيرى تمام جوانب ايجاد و پايدارسازى ظرفيت ها در طول زمان بسط مى دهد. اين واژه نه تنها شامل فراگيرى و انواع آموزش ها مى شود، بلكه تلاش هاى مداوم جهت توسعه سازمان ها، منابع اقتصادى، سامانه هاى فناورى، محيط هاى توانمندتر اجتماعى و فرهنگى و آگاه سازى سياسى را نيز در بر مى گيرد.

تعريف واژه:

الف) پانل بين دولتى تغيير اقليمى (IPCC)، اين واژه را بدين صورت تعريف مى كند: «تغييرى است در وضعيت اقليمى كه بتوان آن را (مثلا با استفاده از آزمون هاى آمارى) بر اساس تغيير در ميانگين و/ يا خصوصيات اقليمى مشخص كرد و ً ضمنا براى مدتى طولانى، بطور واضح چندين دهه يا طولانى تر، ادامه يابد.» تغيير اقليمى مى تواند بدليل فرآيندهاى داخلى طبيعى، فشارهاى خارجى يا تغييرات مداوم ناشى از مداخله انسان در تركيب اتمسفر يا كاربرى زمين ايجاد شود.

ب) تعريف ارايه شده توسط كنوانسيون تغيير اقليمى سازمان ملل متحد (UNFCCC) عبارت است از: «تغيير در اقليم، كه بطور مستقيم يا غير مستقيم مرتبط با فعاليت هاى بشرى موثر بر تغيير تركيب اتمسفر كره زمين بوده و فراتر از نوسانات طبيعى اقليمى در مقايسه با دوره هاى زمانى مشابه است.»

توضيح: در راستاى اهداف كاهش خطر بلايا، هر يك از تعاريف فوق بسته به شرايط خاص مى تواند مناسب باشد. تعريف UNFCCC، از آنجايى كه تغيير اقليمى مربوط به علل طبيعى را در نظر نگرفته است، مدلى محدودتر است. تعريف IPCC را مى توان بدينگونه نيز بيان كرد: «تغيير در اقليم كه براى دهه ها يا زمان هاى طولانى تر پايدار بوده و در نتيجه علل طبيعى و يا فعاليت هاى بشرى ايجاد شده باشد.»

تعريف واژه: فرآيندى مديريتى است كه وقايع خاص بالقوه يا شرايط نوپديدى را كه ممكن است جامعه يا محيط را تهديد كنند، تحليل كرده و تمهيدات لازم جهت پاسخ دهى به موقع، موثر و مناسب به آن ها را از پيش مهيا مى سازد.

توضيح: طرح ريزى رويدادهاى احتمالى، بر اساس شرح وظايف سازمانى، منابع، ساز و كارهاى اجرايى و فرايند مديريت اطلاعات، منجر به رشته اقدامات نظام مند و هماهنگ مشخصى مى شود كه در زمان نياز در اختيار مجريان قرار مى گيرند. بر اساس سناريوهاى توليد شده در اين برنامه ريزى، افراد كليدى قادرند تا مشكلاتى كه ممكن است در زمان وقوع بلايا و فوريت ها روى دهند را پيش بينى نموده، با آنها روبرو شوند و حل نمايند. طرح ريزى رويدادهاى احتمالى جزء مهم فاز آمادگى است و نياز به بازبينى و تمرين دوره اى دارد.

نکته: بجاى اين واژه، از واژه ى طرح ريزى اقتضايى استفاده مى شود.