سلامت در بلایا | حوادث| فوریت ها
پروژه اسفیر (Sphere Project) یکی از برجستهترین ابتکارات بینالمللی در زمینه ارتقای کیفیت پاسخهای بشردوستانه و امدادی در شرایط بحران و بلایا است. این پروژه در سال ۱۹۹۷ توسط ائتلافی از سازمانهای غیردولتی و نهادهای بینالمللی فعال در حوزه کمکهای انساندوستانه تأسیس شد. هدف اصلی آن، تدوین مجموعهای از استانداردهای جهانی برای تضمین کیفیت، هماهنگی، و مسئولیتپذیری در فعالیتهای امدادی و بازسازی است. اسفیر از آغاز با این باور شکل گرفت که انسانها، صرفنظر از نژاد، مذهب یا ملیت، در هنگام وقوع بحرانها و بلایا، مستحق دریافت کمکهایی هستند که با کرامت انسانی و استانداردهای حداقلی زندگی سازگار باشد.
پروژه اسفیر بر پایه دو رکن اصلی بنا شده است:
- منشور انساندوستانه (Humanitarian Charter) که اصول بنیادین رفتار و مسئولیتهای بازیگران بشردوستانه را تبیین میکند؛
- استانداردهای حداقلی در پاسخ بشردوستانه (Minimum Standards in Humanitarian Response) که حوزههایی چون آب و فاضلاب، تغذیه، اسکان و خدمات بهداشتی را پوشش میدهد.
این استانداردها با مشارکت صدها متخصص، سازمان بینالمللی، دانشگاه و نهادهای دولتی و غیردولتی تدوین شدهاند و امروزه بهعنوان مرجع بینالمللی در مدیریت عملیات امدادی در سراسر جهان شناخته میشوند. راهنمای اسفیر علاوه بر تعیین شاخصهای کمی و کیفی، شامل دستورالعملهای کاربردی برای ارزیابی نیازها، طراحی برنامهها و نظارت بر عملکرد تیمهای میدانی است.
فلسفه و اصول بنیادین پروژه اسفیر
فلسفه اسفیر بر مبنای اصول اخلاقی و حقوق بشردوستانه بینالمللی استوار است. منشور انساندوستانه با تأکید بر حق حیات، کرامت انسانی و حمایت از آسیبپذیرترین گروهها، سازمانها را موظف میکند در طراحی و اجرای مداخلات خود به اصول بیطرفی، عدالت و پاسخگویی پایبند باشند. در این چارچوب، اسفیر سه اصل محوری را معرفی میکند:
- حق هر انسان برای زندگی با کرامت؛
- حق دسترسی به کمک و حمایت در شرایط بحران؛
- مسئولیت عاملان بشردوستانه در رعایت استانداردها و جلوگیری از آسیبهای ثانویه.
این اصول، بنیانی اخلاقی برای همه اقدامات امدادی فراهم میکنند و مانع از آن میشوند که کمکهای بشردوستانه صرفاً به صورت مقطعی یا غیرهدفمند انجام گیرد.
ساختار و حوزههای محتوایی راهنمای اسفیر
راهنمای اسفیر چهار حوزه اصلی را شامل میشود:
- تأمین آب، فاضلاب و بهداشت (WASH)؛
- امنیت غذایی و تغذیه؛
- اسکان و اقلام غیرغذایی؛
- سلامت.
در هر حوزه، مجموعهای از استانداردهای حداقلی، شاخصهای قابل اندازهگیری و اقدامات کلیدی ارائه شده است که به کارشناسان و مدیران کمک میکند تا مداخلات خود را بر اساس نیازهای واقعی جامعه هدف طراحی کنند. این ساختار باعث شده است که راهنمای اسفیر نه تنها در عملیات امداد بینالمللی، بلکه در برنامهریزی ملی برای مدیریت بحران و پدافند غیرعامل نیز مورد استفاده قرار گیرد.
کاربرد پروژه اسفیر در حوزه سلامت و پدافند غیرعامل
یکی از مهمترین حوزههای تأثیر اسفیر، بخش سلامت است. در این بخش، استانداردهای مشخصی برای خدمات اولیه بهداشتی، واکسیناسیون، مراقبت مادر و کودک، کنترل بیماریهای واگیردار و سلامت روان تدوین شده است. این استانداردها کمک میکنند تا حتی در شرایط بحرانی، حداقل سطح خدمات سلامت حفظ شود و نظام بهداشتی دچار فروپاشی کامل نگردد.
در ایران، اصول اسفیر میتواند بهطور مستقیم با اهداف پدافند غیرعامل و مدیریت بحران سلامت تلفیق شود. برای نمونه، طراحی و تجهیز مراکز سلامت در مناطق حادثهخیز، آموزش نیروهای امدادی، و تدوین دستورالعملهای عملیاتی اضطراری (EOP) میتواند با بهرهگیری از استانداردهای اسفیر انجام گیرد. این تلفیق باعث میشود نظام سلامت کشور از مرحله واکنش اضطراری فراتر رفته و به سمت تابآوری سازمانی و مدیریت هوشمند بحرانها حرکت کند.
اهمیت آموزش و بومیسازی استانداردهای اسفیر
اجرای موفق استانداردهای اسفیر مستلزم آموزش مداوم نیروهای امدادی، کارشناسان بهداشت و مدیران محلی است. بومیسازی این استانداردها، یعنی تطبیق آنها با شرایط فرهنگی، اجتماعی و جغرافیایی هر کشور، اهمیت ویژهای دارد. در ایران، نهادهایی مانند جمعیت هلالاحمر، وزارت بهداشت و سازمان مدیریت بحران میتوانند نقش کلیدی در ترویج و آموزش مفاهیم اسفیر داشته باشند. ایجاد دورههای آموزشی، ترجمه راهنماها، و تدوین دستورالعملهای بومی از جمله گامهای اساسی برای نهادینهسازی این استانداردهاست.
جمعبندی
پروژه اسفیر با بیش از دو دهه تجربه، به یکی از معتبرترین مراجع جهانی در حوزه پاسخ بشردوستانه تبدیل شده است. این پروژه نه تنها چارچوبی فنی برای ارتقای کیفیت خدمات در شرایط بحران ارائه میدهد، بلکه بهعنوان یک نظام ارزشی و اخلاقی بر رفتار و تصمیمگیری سازمانها و کارکنان انسانی تأثیر میگذارد. در عصر حاضر که بلایای طبیعی و انسانی روزبهروز پیچیدهتر میشوند، بهرهگیری از اصول و استانداردهای اسفیر میتواند به کشورها و سازمانها کمک کند تا پاسخی مؤثرتر، انسانیتر و پایدارتر به نیازهای آسیبدیدگان ارائه دهند
