فصل 2: علل و عوامل ایجاد تغییرات اقلیمی در ایران
تغییرات اقلیمی به دلیل تأثیرات گستردهای که بر اکوسیستمها و فعالیتهای انسانی دارند، موضوعی است که توجه بسیاری از محققان، سیاستگذاران و مسئولان را به خود جلب کرده است. در این فصل، به بررسی علل و عوامل مختلفی که موجب تغییرات اقلیمی در ایران شدهاند، پرداخته میشود. این علل میتوانند به دو دسته طبیعی و انسانی تقسیم شوند که هر یک به نوعی موجب تغییرات جوی و اقلیمی در کشور میشوند.
۱. عوامل طبیعی تغییرات اقلیمی:
تغییرات اقلیمی در سطح جهانی و همچنین در ایران میتوانند ناشی از عواملی باشند که خارج از کنترل انسانها قرار دارند. این عوامل طبیعی معمولاً به تغییرات در فعالیتهای خورشیدی، پدیدههای آتشفشانی، یا تغییرات دورهای در جو زمین مربوط میشوند.
۱.۱ فعالیتهای خورشیدی
خورشید منبع اصلی انرژی برای جو زمین است و تغییرات در میزان تابش خورشید میتوانند تأثیرات عمدهای بر اقلیم کره زمین داشته باشند. تغییرات در شدت تابش خورشیدی، بهویژه در دورههای زمانی طولانی، میتواند باعث تغییرات در دمای زمین شود. این تغییرات طبیعی در فعالیتهای خورشیدی معمولاً در بازههای زمانی طولانیمدت اتفاق میافتند و بهطور طبیعی بر دمای زمین و الگوهای جوی اثر میگذارند.
۱.۲ فورانهای آتشفشانی
فورانهای آتشفشانی میتوانند بهطور موقت بر اقلیم تأثیر بگذارند. در این فرآیند، خاکستر و گازهای آتشفشانی به جو وارد میشوند که میتوانند تابش خورشید را مسدود کرده و دمای زمین را کاهش دهند. این تغییرات در دمای زمین معمولاً کوتاهمدت هستند، اما میتوانند تأثیرات شدیدی بر الگوهای جوی ایجاد کنند.
۱.۳ تغییرات در گردش اقیانوسی و پدیدههای نوسانی
تغییرات در جریانهای اقیانوسی مانند پدیده النینو یا لانینا میتوانند تأثیرات گستردهای بر اقلیم ایران داشته باشند. این پدیدهها باعث تغییر در الگوهای بارش، دما و حتی شدت طوفانها میشوند. به عنوان مثال، پدیده النینو میتواند موجب کاهش بارشها و بروز خشکسالی در ایران شود.
۲. عوامل انسانی تغییرات اقلیمی:
عوامل انسانی بهویژه از طریق فعالیتهای صنعتی، کشاورزی و تغییرات در کاربری اراضی موجب تغییرات اقلیمی در سطح جهانی و ایران شده است. این عوامل بهطور مستقیم به انتشار گازهای گلخانهای و تغییرات در ترکیب جو زمین مرتبط هستند.
۲.۱ انتشار گازهای گلخانهای
سوزاندن سوختهای فسیلی مانند نفت، گاز و زغالسنگ بهعنوان یکی از اصلیترین منابع انتشار گازهای گلخانهای شناخته میشود. این گازها شامل دیاکسید کربن (CO₂)، متان (CH₄) و اکسیدهای نیتروژن هستند که در جو زمین به دام میافتند و باعث افزایش دمای زمین میشوند. در ایران، صنعت نفت و گاز بهعنوان یکی از مهمترین منابع انتشار گازهای گلخانهای شناخته میشود.
۲.۲ جنگلزدایی و تغییرات کاربری زمین
یکی دیگر از عوامل انسانی که موجب تغییرات اقلیمی میشود، جنگلزدایی است. از آنجا که جنگلها نقش مهمی در جذب کربن دیاکسید دارند، کاهش سطح پوشش جنگلی باعث افزایش غلظت گازهای گلخانهای در جو میشود. در ایران، گسترش مناطق کشاورزی، استخراج چوب و سایر فعالیتهای انسانی موجب کاهش جنگلها شده است.
۲.۳ کشاورزی و دامداری
کشاورزی و دامداری بهویژه در کشورهایی با اقلیم خشک مانند ایران، به دلیل استفاده زیاد از منابع آبی و انتشار گازهای گلخانهای بهطور مستقیم بر تغییرات اقلیمی تأثیر دارند. متان ناشی از دامداریها و استفاده از کودهای شیمیایی که اکسیدهای نیتروژن آزاد میکنند، از جمله منابع اصلی گازهای گلخانهای در این بخش هستند.
۲.۴ توسعه صنعتی و حملونقل
صنعت و حملونقل در ایران بهویژه از طریق انتشار آلایندهها و گازهای گلخانهای، نقش زیادی در تغییرات اقلیمی دارند. استفاده از سوختهای فسیلی در صنایع مختلف، از جمله تولید برق، حملونقل عمومی و خصوصی، باعث افزایش آلایندهها در جو و تشدید تغییرات اقلیمی میشود.
۳. ترکیب عوامل طبیعی و انسانی:
در ایران، همانطور که در سایر نقاط جهان، تغییرات اقلیمی معمولاً نتیجه ترکیبی از عوامل طبیعی و انسانی است. این ترکیب میتواند بهطور قابل توجهی تأثیرات منفی بر اقلیم کشور بگذارد. به عنوان مثال، کاهش بارشها در نتیجه تغییرات طبیعی مانند پدیده النینو و همزمانی آن با فعالیتهای انسانی نظیر جنگلزدایی و مصرف بیرویه آب، تأثیرات تغییرات اقلیمی را تشدید میکند.
نتیجهگیری:
علل تغییرات اقلیمی در ایران ترکیبی از عوامل طبیعی و انسانی هستند که بهطور همزمان و یا در مقاطع زمانی مختلف موجب تغییرات در الگوهای جوی و محیطزیستی شدهاند. فعالیتهای انسانی از جمله سوزاندن سوختهای فسیلی، جنگلزدایی و کشاورزی غیرپایدار، نقش اساسی در تشدید این تغییرات دارند. با توجه به اهمیت تغییرات اقلیمی، ضرورت اتخاذ تدابیر مؤثر برای کاهش آثار منفی این تغییرات بهویژه در زمینه مدیریت منابع طبیعی، حفظ جنگلها و تغییر الگوی مصرف انرژی احساس میشود.